Www.ARMhistory.do.am
Բարև Հյուր!
Դուք կարող եք:
Մուտք գործել Կամ Գրանցվել
Նավարկություն
Գլխավոր Հայոց պատմություն Հայեր Ֆորում Գրքեր Նկարներ Հետաքրքրաշարժ Հայկական ֆիլմեր Հայկական մուլտֆիլմեր Օնլայն խաղեր Ձեր կարծիքը մեր մասին Կայքեր Կինոթատրոն Հետադարձ կապ
Բաժիններ
Գրողներ [51]
Զորավարներ/Հայդուկներ [17]
Պատմիչներ [3]
Փիլիսոփաներ [3]
Թագավորներ [7]
Թագավորական տներ [7]
Արվեստի ասպարեզ [20]
Ճակատամարտեր [6]
Հեթանոս աստվածներ [7]
Ռազմական արվեստ [24]
Ազգային [16]
Էություն [4]
Միացեք քննարկումներին
  • Աֆորիզմներ (151)
  • Գրքեր (14)
  • Վեբ ծրագրավորում (14)
  • Հայաստանին (13)
  • Հարցեր և պատասխաններ (13)
  • Անեկդոտներ (13)
  • Որ ժամանակաշրջանում է Հայաստանը եղել հզոր (11)
  • Քառյակներ (11)
  • Հայոց լեզու (10)
  • Հին Հունաստան (9)
  • Անձնական մտքեր,խոսքեր (9)
  • Հեղինակային (8)
  • Ուսանողական կայք տնտեսագետների համար (7)
  • Վեբ կայքերի պատրաստում (6)
  • hayoc ekexecu patmutyun (6)
  • Գլխավոր » 2011 » Փետրվար » 11 » Հայ-Թուրքական պատերազմներ մաս IV
    22:48
    Հայ-Թուրքական պատերազմներ մաս IV
    Ալ. Խատիսյանը միանգամայն իրավացի էր. հայոց նորանակախ պետությունը հոգևարքի մեջ էր, քանի որ մնացել էր անպաշտպան արյունարբու ոսոխի առջև. Հայոց բանակի զինվորները այլևս հրաժարվում էին մարտի ելնել հանուն հայրենիքի փրկության և զանգվածաբար դասլքում էին: Այլևս միայն հրաշքը կարող էր փրկել Հայոց աշխարհը: Խորհրդանշական է, որ հայրենի երկրի հոգևարքի անհուն ողբերգականությունը հանճարեղ կարսեցին` Եղիշե Չարենցը, խտացրել է հենց դասալիքներին հրապարակայնորեն պատժելու համար կանգնեցրած կախաղանների մահագույժ պատկերում` «մի գորշ պարան ու երկնուղեշ փայտեր երկու» և այս համազգային ողբերգության մեղքը վերագրելով իրեն` Հիսուսի նման պատրաստ է ինքնազոհաբերության` հանուն երկիր Նաիրի փրկության: 

    Իջել է շուրջը մի անհուր իրիկնաժամ,
    Ու լռություն մի անստվեր, անդուռ, անդող,
    Ինչպես մորմոքը օրերի, ինչպես դաժան
    Մահվան թախիծը` իմ անլուր սիրտը բանտող…
    Եվ արդյոք ո՞վ է երազել այդքան դաժան-
    Ու լուսավոր առավոտները իմ հոգու 
    Ո՞վ դարձրեց – մի անկրակ իրիկնաժամ, 
    Ու գորշ պարան, ու երկնուղեշ փայտեր երկու: 
    Գուցե այդ ես եմ, որ սրտով իմ լուսնահար 
    Ոչ մի կրակ հեռուներից ձեզ չբերի, 
    Ու ցանկացա, որ չօրհներգե ո´չ մի քնար
    Լուսապսակ, պայծառ գալիքը Նաիրի…
    Թող ո´չ մի զոհ չպահանջվի ինձնից բացի, 
    Ուրիշ ոտքեր կախաղանին թող մո´տ չգան, 
    Եվ թող տեսնեն աչքերի մեջ իմ կախվածի 
    Իմ բո´րբ երկիր, լուսապսակ քո ապագան…

    Կարսի պարտությունը կտրուկ փոխեց պատերազմի ողջ ընթացքը: Արդեն լուրջ վտանգ էր սպառնում նաև Սուրմալուի զորախմբին, որը թեև պաշտպանական ամուր դիրքեր ուներ, սակայն այժմ կարող էր հայտնվել դեպի Ալեքսանդրապոլ առաջացող թշնամու օղակում: «Այս ամոթալի դեպքից հեո, գրում է Մ. Աբրահամյանը, - Սուրմալուի զորամասը ստիպված եղավ թողնել իր դիրքերը, այրել Մարգարայի ու Կարակալայի կամուրջները և իբր ճակատ ընդունել Արաքսի երկարությամբ մինչև Կարակուլայի կամուրջը, այնտեղից էլ մինչև Ալագյազ կայարանը»:

    Օգտվելով այն բանից, որ առճակատման գրեթե չեն հանդիպում, թուրքական զորքերը շարունակեցին առաջխաղացումը Ալեքսանդրապոլի ուղղությամբ: Դրությունը չշտկեց անգամ ճակատի հրամանատարի փոփոխությունը` գեներալ Սիլիկյանի փոխարեն նշանակվեց Սեպուհը: Հուսալքված, դասալքության ախտով վարակված զինվորներով այլևս հնարավոր չէր ընդդիմանալ թշնամուն: 

    «Կարսից հետո մեր զորքերը համախմբվեցին Ղզլչախչախի տակ, ուր նոյեմբերի 4-ից սկսվեցին տաք կռիվներ վրա հասնող թուրքերի հետ: Թշնամին աշխատում էր կտրել կիրճի բերանը և գերի առնել մեր զորամասը: «Ազատամարտ» զրահագնացքի խիզախ շարժումներով և գնդացրային սպանիչ կրակի ուժով թուրքերի ծրագրերը ձախողության մատնվեցին: Ղզլչախչախի կռիվն ահագին իրարանցում առաջ բերեց Ալեքսանդրապոլում: Նահանգապետը, միլիցիան առած, հեռացավ` անպաշտպան թողնելով քաղաքը: Քաղաքյին ինքնապաշտպանության, երկաթուղային պաշտոնեության մեծ մասը փախավ: Քաղաքում գլուխ բարձրացրին անիշխանական տարրերը»:

    Նոյեմբերի 5-ին թուրքական զորքերը արդեն Ալեքսանդրապոլի մատույցներում էին: Հաջորդ օրը հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան զինադադար առաջարկեց ծանր, ստորացուցիչ պայմաններով, որոնք ըստ էության նույնական էին 1918թ. Բաթումի պայմանագրի պահանջների հետ: Ավելին, երկու օր անց թուրքական կողմը ավելի խստացրեց պահանջները: Խոշոր ռազմատուգանքի հետ միասին Ք. Կարաբեքիրը արդեն պահանջում էր 24 ժամվա ընթացքում զորքերը հետ քաշել ոչ թե 15 կմ, այլ շատ ավելի հետ` մինչև Արփաչյա – Ալագյազ կայարան Նալբանդ-Վորոնցովկա գիծը:

    «Հայաստանի կառավարությունը ամենավճռական կերպով բողոքեց այս պահանջների դեմ: Խոսքը նորից անցավ զենքին: Նոյեմբերի 11-ին վերսկսվեց պատերազմը, որը սակայն տևեց շատ կարճ: Նոյեմբերի 14-ին թուրքերը հարձակվեցին Ջաջուռի մեր զորամասի վրա: Կռիվները սկզբում նպաստավոր էին մեզ համար, բայց թշնամուն հաջողվեց թիկունքային շարժումով ռմբակոծել Ղալթախչին, ուր գտնվում էր զորամսի կենտրոնը և սպառնալ երկաթուղագծին: Այդ պատճառով մեր զորքերը նահանջեցին Համամլու: Տաք կռիվներ տեղի ունեցան և Ազինի ճակատում: Թուրքերի հաջողվեց այստեղից էլ հետ մղել մերոնց: Վերջին կռիվներն էին սրանք»:
    Պատերազմն ավարտվեց: ՀՀ-ը ծանր պարտություն կրեց, ինչը ի վերջո հանգեցրեց հայոց երկամյա անկախ պետության կործանման: 

    Որքան էլ փորձենք այս ցավալի պարտության համար մեղադրել արտաքին ուժերին, այնուամենայնիվ, պարտության պատճառները առաջին հերթին հարկ է փնտրել մեր ներսում: «Բոլշևիկների դավադրությունը չէր մեր պարտության պատճառը, ոչ իսկ թուրքերի ուժը, այլ մեր սեփական ապիկարությունը», - խոստովանում է Հովհ. Քաջազնունին: Իսկ առաջնայինը, անկասկած ոգու, հայի հաղթական ոգու բացակայությունն էր, այն ոգու, որ 1918թ. մայիսյան հերոսամարտի օրերին հրաշքներ արարեց: Ամեն դեպքում, մեր պատմության, սերունդների համար ուսանելի շատ բան թողեց այս պատերազմը: Երիցիս իրավացի է Ս. Վրացյանը. «Հայ – թուրքական վերջին պատերազմը կը բանա մեր առջև շատ ուսանելի էջեր, որոնք թուլության և անկազմակերպության կողքին ցույց կտան պետական գիտակցության և ռազմական կարողության շքեղ օրինակներ»:

    Նոյեմբերի 23-ին հրաժարական տվեց ՀՀ կառավարությունը: Կազմվեց նոր կառավարություն` Ս. Վրացյանի գլխավորությամբ: Ռազմական նախարար նշանակվեց Դրոն: Նոր կառավարության պատվիրակությունը Ալ. Խատիսյանի գլխավորությամբ Ալեքսանդրապոլում հաշտության բանկցություններ սկսեց թուրքերի հետ: Միաժամանակ, Երևանում բանակցություններ էին ընթանում Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Բ. Լեգրանի հետ: Թուրքական կողմը վերջնագիր ներկայացրեց, ըստ որի` Կարսի, Սուրմալուի և Շարուր – Նախիջևանի շրջանները անջատվում էին Հայաստանի տարածքից: Ռուսաստանի անունից վերջնագիր ներկայացրեց նաև Լեգրանը` Հայաստանի անհապաղ խորհրդայնացնելու պահանջով: Բուռն և տևական բանավեճերից հետո հանրապետության կառավարությունը որոշեց ստորագրել թուրքերի հետ հաշտության պայմանգիրը, ինչպես նաև ընդունել Հայաստանի խորհրդացման առաջարկը: Հաջորդ օրը` դեկտեմբերի 2-ին կառավարությունը հրաժարական տվեց, միաժամանկ որոշելով «հանձնել զինվորական և քաղաքացիական բովանդակ իշխանությունը զորաբանակի ընդհանուր հրամանատարին, այդ պաշտոնում նշանակել ռզամական նախարար Դրոյին»:

    Դեկտեմբերի 2-ին Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Բ. Լեգրանի և Դրոյի ու Համբարձում Տերտերյանի կողմից ստորագրվեց մի համձայնագիր, որում Հայաստանը հայտարարվեց խորհրդային հանրապետություն: Ի դեպ, ըստ այդ համաձայնագրի 3-րդ կետի` «Հայկական բանակի հրամանատարական կազմը չի ենթարկվում պատասխանատվության այն գործերի համար , որ կատարել է բանկի շարքերում մինչև Հայաստանում Խորհրդային իշխանությունների հաստատումը»: Սակայն շուտով հայկական բանակի շուրջ 1200 սպաներ աքսորվեցին Ռուսաստան, որոնց մի մասը մահացան հենց աքսորի ճանապարհին: Ավելի ուշ նրանք Ալ. Մյասնիկյանի ջանքերով ազատվեցին աքսորից և վերադարձան Հայաստան:

    Մինչև հեղկոմի ժամանումը` երկրի իշխանությունը անցավ բանակի հրամանատարությանը` Դրոյի գլխավորությամբ: Նրա տեղակալն էր գեներալ Հովհ. Հախվերդյանը: Դրոյի առաջին իսկ հրմանով` ՀՀ բանակը վերանվանվեց Խորհրդային Հայաստանի կարմի բանակ: Չեղյալ հայտարարվեին զինվորական կոչումները, և մտցվեց զինծառայողին` ըստ պաշտոնի տրվող անվանումը: Նախկինում ստացած շքանշաններն ու մեդալները այլևս արգելվում էր կրել: ՀՀ բանակի զինվորներից ձևավորվեց Հայկական նորակազմ հրաձգային դիվիզիայի կորիզը: Կարմիր բանկաում ծառայության անցան ՀՀ բանակի սպաներից շատերը, այդ թվում վեց գեներալ` նախկին նախարար Հախվերդյանը, հրետանու պետ Ղամազյանը և այլք, 19 գնդապետ` Միրիմանյանը, Հասնփաշայանը, Խուդաբաշյանը և այլք, նաև մի քանի հարյուր այլ սպաներ: Նրանցից ոմանք խորհրդային բանակում մարտական փառահեղ ուղի անցան` դառնալով անվանի զորահրամանատարներ` գեներալներ Ի. Վեքիլյան, Բ. Առուշանյան, Գ. Չայլախյան, Կ. Հախնազարյան, և վերջապես` Խորհրդային Միության մարշալ Հովհ. Բաղրամյան:

    Ներկայիս Հայաստանի զինված ուժերը Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակի անմիջական ժառանգորդն է, ուստի և Արցախի ազատամարտի փառահեղ հաղթանակների սաղմերը հարկ է փնտրել Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում ռուսական բանկի կազմում հանուն ազատ և միացյալ Հայստանի մարտնչած կամավորական խմբերի ու կանոնովոր զորամասերի Հայաստանի Առաջին Հանրապեության բանակի, Հայրենական պատերազմում հերոսացած հայկական զորամսերի կռած հաղթանակներում:

    Վահան Մկրտչյան
    «Հայ Զինվոր»
    Աղբյուր www.ayrudzi .info
    Կատեգորիա: Ռազմական արվեստ | Դիտումներ: 895 | Ավելացրել է: armhistory | Պիտակներ: հայ-թուրքական պատերազմներ | Ռեյտինգ: 0.0/0
    Մեկնաբանությունների քանակը: 0

    Օգնեք կայքին տարածեք այս նյութը:
    Մեկնաբանելու համար պետք է գրանցվել կայքում
    [ Գրանցվել | Մուտք գործել ]
    Հայկական տոմար
    Ancient Armenian Calendar
    Armenian history
    История Армении
    Մարզեր
    Արմավիրի մարզ Արարատի մարզ Արագածոտնի մարզ Արցախ Գեղարքունիքի մարզ Լոռու մարզ Կոտայքի մարզ Շիրակի մարզ Սյունիքի մարզ Վայոց Ձորի մարզ Տավուշի մարզ
    Հայաստան
    Բուսական աշխարհ Կենդանական աշխարհ Արագած Արալեռ Արարատ (Մասիս) լեռը Արտանիշ Արփա Որոտան Գառնու ձոր Գեղամա լեռներ Դեբեդ Դիլիջանի արգելոց Թարթառ Խոսրովի անտառ Սևան Հատիս
    Հիշիր
    Current Position
    Новости Карабаха
    Армянский исторический портал
    KillDim.com